Το δύσκολο είναι η μετάβαση

Αυτή τη φορά γράφω στα ελληνικά. Για το product μού βγαίνουν πιο φυσικά τα αγγλικά. Τη φιλοσοφία όμως τη σκέφτομαι στη μητρική μου.

Και τον τελευταίο καιρό διαβάζω αρκετή. Με έχει βοηθήσει και παλιότερα να καταλαβαίνω γιατί κάνω κάποια πράγματα και να αμφισβητώ πεποιθήσεις που θεωρούσα δεδομένες. Κάπως έτσι έπιασα να διαβάζω λίγο Νίτσε, ξεκινώντας από το «Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα».

Στο βιβλίο, ο Ζαρατούστρα μιλά για τρεις μεταμορφώσεις του πνεύματος: την καμήλα, το λιοντάρι και το παιδί. Πίσω από αυτή την ιστορία βρίσκεται ένα ερώτημα: πώς μπορεί ο άνθρωπος να ξεπεράσει τις αξίες που έχει κληρονομήσει και να δημιουργήσει νέες;

Η καμήλα είναι ένα δυνατό πνεύμα που θέλει να αναλάβει δύσκολα βάρη. Δοκιμάζει τις αντοχές της και χαίρεται τη δύναμή της. Σέβεται όσα θεωρεί σημαντικά και είναι πρόθυμη να προσπαθήσει γι’ αυτά.

Η καμήλα, φορτωμένη, τρέχει μόνη της στην έρημο. Και στην πιο μοναχική έρημο, το πνεύμα γίνεται λιοντάρι. Θέλει να κατακτήσει την ελευθερία του και να γίνει κύριος στη δική του έρημο. Εκεί αντιμετωπίζει έναν δράκο που ονομάζεται «οφείλεις» και πάνω του κουβαλά τις ήδη καθορισμένες αξίες. Το λιοντάρι διεκδικεί την ελευθερία του απέναντί του. Δεν μπορεί ακόμη να δημιουργήσει νέες αξίες, αλλά μπορεί να κερδίσει την ελευθερία που χρειάζεται η δημιουργία τους.

Και μετά έρχεται το παιδί. Εδώ ο Νίτσε δεν περιγράφει κάποια μάχη. Ρωτά μόνο: τι μπορεί το παιδί που δεν μπορούσε ούτε το λιοντάρι; Και απαντά: αθωότητα, λήθη, μια νέα αρχή, ένα παιχνίδι, ένα ιερό «ναι» στη ζωή. Το πνεύμα θέλει πια το δικό του θέλημα και κερδίζει τον δικό του κόσμο.

Διαβάζοντας αυτή την ιστορία, εμένα μου γεννήθηκαν περισσότερες απορίες για τις μεταβάσεις παρά για τις ίδιες τις καταστάσεις. Για την πρώτη μετάβαση, ο Νίτσε μάς δίνει έρημο και δράκο. Για τη δεύτερη, μόνο μια ερώτηση.

Έχοντας αναγνωρίσει τον εαυτό μου σε αυτές, σκέφτομαι ότι εκεί βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη δυσκολία. Πώς περνάς από τη μία στην άλλη; Τι χρειάζεται να έχεις κατακτήσει μέσα σου και από τι χρειάζεται να έχεις αποδεσμευτεί;

Για την καμήλα, το έναυσμα μπορεί να είναι μια δυσκολία. Μπορεί να είναι μια αντίφαση ανάμεσα σε όσα έχει μάθει να θεωρεί σωστά και σε όσα βλέπει να συμβαίνουν. Μια κουβέντα, ένα βιβλίο ή ένας διαφορετικός τρόπος ζωής μπορεί να της δείξει ότι υπάρχει και άλλη δυνατότητα.

Και μπορεί να μην υπάρχει ένα συγκεκριμένο γεγονός. Μπορεί να συσσωρεύονται μικρές αμφιβολίες, μέχρι κάτι που έμοιαζε αυτονόητο να αρχίσει να γίνεται ερώτημα.

Όμως η δυσκολία μπορεί να σε κάνει και να προσπαθήσεις ακόμη περισσότερο. Αν την ερμηνεύεις ως δική σου ανεπάρκεια, είναι εύκολο να επιστρέψεις στη λούπα της απόδειξης.

Εδώ βρίσκεται μια σκέψη που με απασχόλησε αρκετά: για να μπορέσει η καμήλα να κάνει τη μετάβαση, θεωρώ ότι χρειάζεται να αναγνωρίσει η ίδια τη δύναμή της. Κάποια στιγμή να πει ότι είναι αρκετή.

Να έχει εμπιστοσύνη ότι η κρίση της αξίζει να ακουστεί. Αν περιμένει διαρκώς από τους άλλους να επιβεβαιώσουν ότι μπορεί, η προσπάθεια να το αποδείξει μπορεί να μην τελειώσει ποτέ.

Ίσως γι’ αυτό η μετάβαση γίνεται στην πιο μοναχική έρημο. Εκεί δεν υπάρχει κανείς να σε επιβεβαιώσει, ούτε κανείς να σου φορτώσει κάτι καινούργιο. Κι όμως ο δράκος είναι εκεί. Αφού δεν υπάρχει κανείς άλλος, ο δράκος είναι μέσα σου: τα «πρέπει» που κουβαλάς ακόμα και όταν κανείς δεν σε κοιτά.

Έτσι αρχίζει να μετακινείται η ερώτηση. Από το «πώς θα ανταποκριθώ;» στο «γιατί θεωρώ ότι οφείλω να ανταποκριθώ σε αυτό;».

Σκέψου τα κοινωνικά «πρέπει» γύρω από τον τρόπο ζωής. Μέχρι τα 30 πρέπει να έχεις κάνει οικογένεια, παιδιά, να έχεις πιάσει κάποια milestones. Να δείξεις ότι είσαι επιτυχημένος και σε αυτόν τον τομέα. Πλέον όλο και περισσότεροι άνθρωποι το αμφισβητούν και αποφασίζουν να ζήσουν διαφορετικά. Νομίζω ότι κατάλαβαν πως αυτό το μοντέλο ζωής δεν ταιριάζει απαραίτητα σε όλους. Και για να το αμφισβητήσουν, χρειάστηκε να έχουν χτίσει αυτοπεποίθηση και αυτογνωσία: να ξέρουν τι τους ταιριάζει και τι όχι.

Το θέμα δεν είναι ότι η οικογένεια είναι λάθος επιλογή. Είναι ότι πλέον μπορεί να είναι επιλογή. Και αυτό ισχύει για οποιοδήποτε «πρέπει».

Το λιοντάρι, από την άλλη, έχει αρχίσει να κατακτά την ελευθερία του. Αμφισβητεί τα «πρέπει» και ανοίγει τον δρόμο για να σκεφτεί διαφορετικά.

Αλλά και εδώ μπορείς να μείνεις. Και πόσους ανθρώπους ξέρουμε που μοιάζουν να βρίσκονται διαρκώς απέναντι σε κάτι; Πόσες φορές έχουμε κάνει κι εμείς το ίδιο;

Σκέφτομαι ότι η αντίθεση μπορεί κάποια στιγμή να γίνει ο τρόπος με τον οποίο νιώθουμε ότι έχουμε αξία. Να χρειάζεται να αποδείξουμε ότι έχουμε δίκιο για να αισθανθούμε σίγουροι για τον εαυτό μας. Μπορεί να περάσαμε από την ανάγκη να αποδείξουμε ότι μπορούμε στην ανάγκη να αποδείξουμε ότι οι άλλοι έκαναν λάθος.

Και τότε κάθε καινούργια πληροφορία μπορεί να μοιάζει με κάτι που πρέπει να αντικρούσουμε. Η προσοχή μας μένει στο πώς θα υπερασπιστούμε τη θέση μας.

Για να γίνει η μετάβαση, το λιοντάρι χρειάζεται να καταλάβει γιατί λέει όχι. Απορρίπτει για την απόρριψη ή για να δημιουργήσει τον χώρο που χρειάζεται για τις δικές του αξίες;

Και πρέπει να καταλάβει ότι είναι ακόμα δέσμιο. Ακόμα και όταν λες όχι, είσαι δέσμιος των άλλων. Όσο αφιερώνεις ενέργεια στην αντιπαράθεση και παίρνεις δύναμη από αυτήν, εκείνοι ορίζουν ακόμα πού κοιτάς.

Η αποδέσμευση έρχεται όταν καταλάβεις ότι τα όριά σου είναι δικά σου. Δεν χρειάζεται να τα υπερασπίζεσαι για να υπάρχουν. Και δεν χρειάζεται να διεκδικείς την ελευθερία σου. Η ελευθερία σου υπάρχει μέσα σου. Υπάρχει γιατί είσαι. Απλά είσαι.

Το λιοντάρι πάλεψε για να την κατακτήσει. Ίσως αυτή η μάχη χρειάζεται για να καταλάβεις ότι δεν χρειαζόταν.

Δεν χρειάζεται να συμφωνείς πάντα, αλλά ούτε και να διαφωνείς. Τότε συνειδητοποιείς τον χώρο που έχεις. Και εκεί μπορείς να αρχίσεις να δημιουργείς.

Γι’ αυτό, για μένα, η μετάβαση προς το παιδί χρειάζεται να μπορείς να ακούσεις, να εξετάσεις μια νέα πληροφορία και να παραδεχτείς ότι ίσως χρειάζεται να αλλάξεις άποψη. Να αφήσεις τον δημιουργικό σου εαυτό να βγει.

Αυτό απαιτεί και να αντέξεις ένα ενδιάμεσο κενό. Έχεις αφήσει πίσω κάποιες βεβαιότητες, αλλά ακόμη δεν έχεις βρει με τι θα πορευτείς. Δεν έχεις πια την ίδια πεπατημένη. Μπορεί να χρειάζεσαι χρόνο για να δοκιμάσεις και να καταλάβεις τι θέλεις να χτίσεις.

Μια ιδέα, μια σχέση ή ένα έργο μπορεί να αρχίσει να αποκτά αρκετή αξία ώστε να θέλεις να του αφιερωθείς. Κάπου εκεί η προσοχή σου βρίσκει μια κατεύθυνση πέρα από την προηγούμενη σύγκρουση.

Έτσι φαντάζομαι το παιδί: να μπορείς να εξερευνήσεις, να παίξεις και να δημιουργήσεις, χωρίς κάθε σου κίνηση να χρειάζεται να αποδείξει κάτι για το παρελθόν σου.

Εμένα η εικόνα του παιδιού με οδηγεί και σε μια ακόμη σκέψη: το παιχνίδι και η περιέργεια μπορούν να σε ανοίξουν και στους άλλους. Να αλληλεπιδράσεις, να βοηθήσεις, να συνεργαστείς. Να δημιουργήσεις κάτι μαζί με κάποιον, αφήνοντας και όσα φέρνει εκείνος να επηρεάσουν αυτό που χτίζετε. Αυτή είναι η δική μου προέκταση της εικόνας.

Όσο είσαι δέσμιος της αντιπαράθεσης, δεν σου μένει περιθώριο να κατανοήσεις τους άλλους. Δεν μπαίνεις καν στη διαδικασία να τους καταλάβεις, γιατί είσαι απασχολημένος να διεκδικείς. Η δημιουργία όμως συνήθως είναι σύνθεση. Γεννιέται από πολλές και διαφορετικές ιδέες. Και μια ιδέα, μια αξία ή ένα αποτέλεσμα γίνεται καλύτερο όταν υπάρχει συνεργασία.

Το παιδί δεν χρειάζεται τους άλλους για να νιώσει ότι αξίζει. Γι’ αυτό μπορεί να τους ακούσει.

Και αν η αξία του δεν έρχεται από τους άλλους, τη βρίσκει σε αυτό που επιλέγει να υπηρετήσει.

Θεωρώ ότι έχει αξία να έχουμε έναν σκοπό. Το θέμα είναι ο σκοπός αυτός να μην είναι φορετός. Να έχουμε εξετάσει γιατί τον θέλουμε και να μπορούμε να αναλάβουμε τη δέσμευση που απαιτεί. Και όταν δεσμεύομαι, όντας ελεύθερος από τα κοινωνικά «πρέπει», δεσμεύομαι για κάτι που όντως έχει αξία για μένα.

Αυτό είναι τελικά που μου έμεινε από αυτή την ανάγνωση: πόση δουλειά χρειάζεται για να γίνουν οι μεταβάσεις. Να εμπιστευτείς την κρίση σου αρκετά ώστε να αμφισβητήσεις. Και να αποδεσμευτείς αρκετά από τη σύγκρουση ώστε να δημιουργήσεις.

Και στις δύο μεταβάσεις, αυτό που αφήνεις πίσω είναι η εξάρτηση από τους άλλους. Απλώς αλλάζει μορφή. Η καμήλα χρειάζεται τους άλλους να της πουν ότι μπορεί. Το λιοντάρι χρειάζεται τους άλλους να έχουν άδικο. Το παιδί δεν χρειάζεται τίποτα από τα δύο. Απλά είναι.

Εσύ έχεις ζήσει μια τέτοια μετάβαση; Τι ήταν αυτό που την πυροδότησε; Και τι χρειάστηκε να έχεις κατακτήσει ή να αφήσεις πίσω για να μπορέσεις να προχωρήσεις;